פֿון דער רעדקאָלעגיעליטעראַטורייִדישפּאָעזיע מוזיק דערצײלונגעןפֿילם און טעאַטער

ייִדישלאַנד

פֿון דער רעדאַקציע #8

 


די לעצטע חדשים זײַנען געווען שווערע און גאָר ניט קיין פֿריילעכע פֿאַר דער גאָרער וועלט. ס'איז גאָר ניט די ערשטע און, גאָט־זאָל־אָפּהיטן, מעגלעך ניט די לעצטע שווערע תּקופֿה אין דער געשיכטע פֿון דער מענטשהייט בכלל און פֿון אונדזער פֿאָלק בפֿרט. אָבער מע האָט זיך שוין ווי־ניט־איז צוגעוווינט גובֿר צו זײַן. ווי עס האָט געזונגען מאיר אריאל: "עבֿרנו את פּרעה, נעבֿור גם את זה" – "מ'האָט איבערגעלעבט פּרעהן, וועט מען אויך דאָס איבערלעבן". אָדער ווי עס פֿלעגן אין ביטערע צײַטן להכעיסדיק אַרויסרופֿן די מאָסקווער ייִדיש־רעדנדיקע רעפֿיוזניקעס סוף 1960ער: "לעבן, דערלעבן און איבערלעבן!" די אַלגעמיינע ווײַט ניט קיין פֿויגלדיקע שטימונג האָט אַװדאי משפּיע געווען אויך אויף די מיטגלידער פֿון דער רעדאַקציע־קאָלעגיע פֿון "ייִדישלאַנד" בעת דער אַרבעט איבער דעם איצטיקן נומער, אָבער מע גיט זיך ניט אונטער.

מיר האָבן שוין געהאַט אַרויסגעלאָזט אַ ריי טעמאַטישע נומערן. איינער איז געווען געווידמעט איבערזעצונגען אין ייִדיש פֿון אַנדערע שפּראַכן, אַן אַנדערער איז אין גאַנצן אָפּגעגעבן דער הײַנטצײַטיקער ייִדישער דיכטונג, דערנאָך נאָך איינער – אַ "ביראָבידזשאַנער" נומער און גאָר לעצטנס אַ "כּולו־ישׂראלדיקער" נומער מיט ווערק און שאַפֿונגען פֿון ישראלדיקע מחברים. דער איצטיקער נומער איז ווי די סאַמע ערשטע צוויי אָפּגעגעבן דער אָנגייענדיקער אַרבעט פֿון הײַנטיקע פּאָעטן, פּראָזאַיקער, פּובליציסטן, פֿאָרשער.

מיר האָפֿן אַז פֿון צײַט צו צײַט וועט מען אויך ווײַטער קאָנען צוגרייטן ספּעציִעלע "טעמאַטישע" נומערן, אָבער קודם־כּל מוז מען אָנגיין מיט דער הײַנטיקער שעפֿערישקייט ווי־ווײַט מעגלעך אויף אַ ברייטן פֿאַרנעם, כּסדר מיט אַן אויפֿריכטיקער כּוונה, אי ערנסט, אי מיט אַ גוטהאַרציקן שמייכל.

יעדערער וועט מישפּטן וואָס איר אָדער אים איז אין דעם נומער מער צום האַרצן און למען־השם נעמט זיך ניט צום האַרצן טאָמער שטויסט איר זיך אָן אויף עפּעס וואָס איז אײַך לאוו־דווקא צום גוסט. אַבי מ'זאָל לייענען מיט קאָפּ דאָס, וואָס איז יאָ אינטערעסאַנט און צום האַרצן. און אויב דאָ און דאָרט וועט מען אַ לאַך טאָן, איז נאָך בעסער. אַבי ניט מיט יאַשטשערקעס.

לײענט װײַטער »

פֿון דער רעדאַקציע #6-7



אָט דער נומער פֿון אונדזער זשורנאַל איז אין אַ געוויסן זין אַ המשך פֿון אַ וויכּוח, וואָס מיר האָבן געפֿירט צווישן זיך בעת באַהאַנדלען אייגנטלעך די מעגלעכקייט אים צו גרינדן. דער וויכּוח איז געגאַנגען אַרום דער פֿרעגע, ווי דאַרף מען שרײַבן דעם נאָמען פֿונעם נײַעם זשורנאַל – אין איין וואָרט אָדער אין צוויי ווערטער, "ייִדישלאַנד" אָדער "ייִדיש לאַנד".
דער ערשטער וואַריאַנט איז שוין אַן אײַנגעוואָרצלטער באַגריף, וואָס האָט אין זינען דעם קולטור־רוים פֿון דער ייִדישער שפּראַך. ער איז אײַנגעוואָרצלט ניט בלויז אויף ייִדיש, נאָר אויך אויף ענגליש –Yiddishland  און דורך ענגליש – אויף אַנדערע שפּראַכן. דער צווייטער וואַריאַנט האָט געהאַט אַ צוויידײַטיקייט. מע האָט געקאָנט פֿון אים פֿאַרשטיין, אַז דער זשורנאַל איז ניט נאָר אויף ייִדיש, ניט נאָר וועגן ייִדיש, נאָר אויך אַז ער איז אַ ישׂראלדיקער זשורנאַל, ווײַל ער דערשײַנט אין אונדזער ייִדיש לאַנד.

צום סוף איז אויסגעקליבן געוואָרן דער ערשטער וואַריאַנט, נאָר אויך אינעם וואַריאַנט "ייִדיש לאַנד" איז עפּעס געווען. איז איצט קערן מיר זיך אַ ביסל צוריק. דער דאָזיקער נומער פֿון "ייִדישלאַנד" באַשטייט פֿולקום פֿון ווערק פֿון ישׂראלדיקע מחברים. מע קען אים בעצם באַטיטלען "ייִדיש לאַנד". מיר, ייִדישיסטן פֿון דער העברעיִשער מלוכה, שטאַמען פֿון אַ וואַזשנעם ייִחוס. די געשיכטע פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור אין מדינת־ישׂראל איז לענגער פֿון דער געשיכטע פֿון אונדזער באַנײַטער נאַציאָנאַלער אומאָפּהענגיקייט אין ארץ־האָבֿות. דערמאָנט זיך כאָטשבי אין יוסף פּאַפּיערניקאָווס זאַמלונג "אין זוניקן לאַנד: פּאַלעסטינער לידער", וואָס איז דערשינען אַזש אין 1927. מיר באַטראַכטן זיך ווי נאָך אַ רינג, וואָס איז ממשיך די גאָלדענע קייט פֿון דער ישׂראלדיקער ייִדישער ליטעראַטור. ניט צופֿעליק עפֿענען אָט דעם נומער נײַע לידער פֿון רבֿקה באַסמאַן בן־חיים, וועלכע האָט גענומען אַן אָנטייל אין דער מלחמה פֿאַר אומאָפּהענגיקייט און דערנאָך אין דער ליטעראַטורגרופּע "יונג־ישׂראל".

אַ טייל מאַטעריאַלן פֿונעם נומער זײַנען ניט בלויז אָנגעשריבן דורך ישׂראלים, נאָר אויך פֿאַרבונדן דירעקט אָדער אומדירעקט לויט זייער טעמאַטיק מיט ארץ־ישׂראל. ווי, למשל, דער פֿאָרשונגס־אַרטיקל פֿון דאָקטאָר ענת אדרת פֿונעם בר־אילן אוניווערסיטעט, וועלכער דערציילט וועגן אַזאַ ווייניק באַקאַנטן און אייגנאַרטיקן זשאַנער פֿון דער אַלט־ייִדישער ליטעראַטור ווי איטינעראַריעס – באַשרײַבונגען פֿון רײַזעס פֿון אייראָפּע קיין ארץ־ישׂראל, האַלב־רעאַלע, האַלב־אויסגעדאַכטע.

נאָך אַזעלכע גדולים ווי ישׂראל צינבערג און שמעון דובנאָוו באַטראַכטן אויך מיר די ייִדישע ליטעראַטור ווי אַן אָרגאַנישן באַשטאַנדטייל פֿון דער ליטעראַטור פֿונעם ייִדישן פֿאָלק. בימי צינבערג און דובנאָוו זײַנען די הויפּט־שפּראַכן פֿון אָט דער פֿילשפּראַכיקער ליטעראַטור באַנאַנד מיט ייִדיש געווען העברעיִש און רוסיש. מעשׂה אָבֿות – סימן לבּנים: אין אָט דעם נומער פֿון "ייִדישלאַנד" וועט איר געפֿינען באַנאַנד מיט אָריגינעל געשריבענע אויף ייִדיש ווערק אויך איבערגעזעצטע ווערק פֿון ישׂראלדיקע אויטאָרן, וועלכע שאַפֿן אויף העברעיִש און אויף רוסיש.

מיר פֿאַרגעסן ניט, חלילה, אַז מדינת־ישׂראל איז איבערהויפּט אַ העברעיִשע מלוכה. דערפֿאַר פֿאַרשליסן מיר אָט דעם נומער מיט אַ נײַ זינגליד "דער זומער שטאַרבט אָפּ", וואָס דער באַוווּסטער תּל־אָבֿיבער קאָמפּאָזיטאָר אַבֿי בנימין האָט פֿאַרפֿאַסט אויף די ווערטער פֿונעם קלאַסיקער פֿון דער העברעיִשער פּאָעזיע חיים־נחמן ביאַליק, וועלכער האָט, ווי באַוווּסט, געשריבן לידער ניט בלויז אויף העברעיִש, נאָר אויך אויף ייִדיש.

די צײַטן זײַנען איצט שווערע. די מגפֿה פֿונעם קאָראָנעווירוס צווינגט פֿאַרברענגען אַ סך צײַט אין דער היים, ברעכנדיק דעם געוויינלעכן אַרט לעבן. איז מיר האָבן באַשלאָסן מאַכן אַ טאָפּלטן נומער. דער דאָזיקער נומער איז צוויי מאָל גרעסער פֿון אַ געוויינלעכן. איר זאָלט האָבן אַ סך וואָס צו לייענען. אַלץ אויף ייִדיש און אַלץ ארץ־ישׂראלדיקס, ווי מע זאָגט, "תּוצרת כחול־לבֿן".

אָבער דאגהט ניט, אונדזערע ברידער, מיטדענקער און מחברים מעבֿר־לים, אין גלות־לענדער. מיר קלײַבן זיך גאָר ניט זיך אָפּטיילן פֿון אײַך. ס'איז פּשוט אַזאַ איינמאָליקער פּרוּוו אַ קוק צו טאָן, אויף וואָס טויגן מיר, די ישׂראלדיקע ייִדישיסטן, אַליין פֿאַר זיך. איז גיט אַ קוק.
לײענט װײַטער »

7 מײַ 1934


אין זיבעטן טאָג פֿונעם חודש מײַ
איז באַגינען געגאַנגען אַ רעגן.
ער האָט לוסטיק געקלאַפּט
אין די דעכער פֿון שטאָט,
אין די ברעטער פֿון נײַעם געבײַ,
און נאָך דעם אַוועק
צו די גרינע אַמורישע ברעגן –
אַ לוסטיקער רעגן,
אַ פֿריילעכער שטיפֿער
אין אָנהייב פֿון חודש מײַ.

לײענט דאָס גאַנצע ליד אינעם געדרוקטן זשורנאַל.
לײענט װײַטער »

פֿון דער רעדאַקציע #5







דעם 7טן מײַ 2019 איז געוואָרן 85 יאָר, זינט דער געגרינדעטער אין 1930 ביראָבידזשאַנער ייִדישער נאַציאָנאַלער ראַיאָן איז פּראָקלאַמירט געוואָרן אַלס ייִדישע אויטאָנאָמע געגנט מיט צוויי אָפֿיציעלע שפּראַכן – ייִדיש און רוסיש אין ראַטנפֿאַרבאַנד. יענע יאָרן איז דאָס ניט געווען די איינציקע ייִדישע טעריטאָריעלע אויטאָנאָמיע. סוף 20ער - אָנהייב 30ער יאָרן פֿונעם פֿאָריקן יאָרהונדערט זײַנען אין אוקראַיִנע און קרים געשאַפֿן געוואָרן 5 ייִדישע נאַציאָנאַלע ראַיאָנען: דער סטאַלינדאָרפֿער, דער קאַלינינדאָרפֿער, דער פֿרײַדאָרפֿער, דער נײַ־זלאַטאָפּאָלער און דער לאַרינדאָרפֿער. אָבער די ייִדישע אויטאָנאָמע געגנט איז געווען אַ טעריטאָריעלע אויטאָנאָמיע פֿון אַ העכערן ראַנג – מיט אַ סך גרעסערער טעריטאָריע און רעסורסן, מיט אַ האָפֿענונג צו ווערן אַן אמתדיקע "ייִדישע סאָציאַליסטישע מלוכהשאַפֿט" אינעם באַשטאַנד פֿונעם ראַטנפֿאַרבאַנד. אויף עטלעכע יאָר האָט זיך אויסגעדאַכט, אַז דער טעריטאָריאַליסטישער טרוים, וועלכן עס האָט פּראָפּאַגאַנדירט נאָך פֿאַר דער ערשטער וועלט־מלחמה ישׂראל זאַנגוויל, קאָן מקוים ווערן אויפֿן סאָוועטישן ווײַטן מיזרח, וווּ דאָס ייִדישע פֿאָלק וועט דערווערבן אַ נײַ היימלאַנד. ניט צופֿעליק האָט עמנואל קאַזאַקעוויטש געשריבן אין זײַן ראָמאַן אין פֿערזן "שלום און חווה" וועגן "שיינע טרוימען פֿון טײַגע, וואָס אויף ייִדיש רעדט, פֿון טײַכן, וואָס אויף ייִדיש שוימען". דווקא אָט די טרוימען האָבן צוגעצויגן אין ביראָבידזשאַן ענטוזיאַסטן ניט בלויז פֿון דער אייראָפּעיִשער טייל פֿונעם ראַטנפֿאַרבאַנד, נאָר אויך פֿון אויסלאַנד, אפֿילו פֿון ארץ־ישׂראל, וווּ ציוניסטן האָבן שוין געהאַט אָנגעהויבן פֿאַרווירקלעכן זייער טרוים וועגן אוריונג (לויט דוד האָפֿשטיינס אויסדרוק) היימלאַנד, וואָס וועט רעדן אויף העברעיִש.

שוידערלעכע סטאַליניסטישע רעפּרעסיעס פֿונעם סוף 30ער און פֿונעם סוף 40ער - אָנהייב 50ער יאָרן האָבן געמאַכט אַ תּל פֿון יענע טרוימען. די ייִדישע איבערוואַנדערונג אין דער אויטאָנאָמער געגנט האָט זיך פּראַקטיש אויפֿגעהערט, דאָס ייִדישע שולוועזן אין דער אויטאָנאָמער געגנט, אַזוי ווי דער פּראָפֿעסיאָנעלער ביראָבידזשאַנער ייִדישער טעאַטער, איז ליקווידירט געוואָרן. אין באַדינגונען פֿון אָפּדערווײַטערטקייט פֿון טראַדיציאָנעלע צענטערס פֿונעם ייִדישן לעבן האָט זיך אַלץ מער פֿאַרשטאַרקט די שפּראַכלעכע און די קולטורעלע אַסימילאַציע פֿון די ביראָבידזשאַנער ייִדן.

און פֿאָרט איז די ייִדישע אויטאָנאָמע געגנט געבליבן, ווען די אַלע אויבן דערמאָנטע נאַציאָנאַלע ייִדישע ראַיאָנען זײַנען שוין פֿון לאַנג ליקווידירט געוואָרן. אין ביראָבידזשאַן האָט ממשיך געווען אַרויסגיין אַ ייִדישע צײַטונג, אויסדיקציעס אויף ייִדיש האָבן רעגולער געקלונגען אויף דער געגנטלעכער ראַדיאָ, די צעטראַלע גאַס פֿון ביראָבידזשאַן און די געגנטלעכע ביבליאָטעק האָבן געטראָגן שלום־עליכמס נאָמען. נאָך מער – אין די 80ער יאָרן, ווען עס זײַנען געשאַפֿן געוואָרן די שאָו־גרופּע "פֿריילעכס" און דער ייִדישער מוזיקאַלער קאַמער־טעאַטער, האָבן זיי עקזיסטירט אַדמיניסטראַטיוו אין די ראַמען פֿון דער ביראָבידזשאַנער געגנטלעכער פֿילהאַרמאָניע, הגם די באַזע פֿון "פֿריילעכס" איז פֿאַקטיש געווען אין קיִעוו און פֿונעם קאַמער־טעאַרטער - אין מאָסקווע.

אין די 90ער יאָרן האָט דאָס רובֿ ביראָבידזשאַנער ייִדן פֿאַרלאָזט די אויטאָנאָמע געגנט און מערסטנטייל עולה געווען קיין ישׂראל. און פֿאָרט האָט די ייִדישע אויטאָנאָמע גענגט (די איינציקע אויטאָנאָמע געגנט אין איצטיקן רוסלאַנד!) זיך אָפּגעהיט און אין איר בלײַבט נאָך אַלץ עפּעס ייִדישלעכס. ס'איז גענוג צו דערמאָנען וועגן דעם, אַז ייִדיש האָט אין דער אויטאָנאָמער געגנט אַ סטאַטוס פֿון "נאַציאָנאַלער" שפּראַך, אויספֿילדיק יענץ, וואָס מער רופֿט אין דער הײַנטצײַטיקער סאָציאָ־לינגוויסטק "דעקאָראטיווע" אָדער סימבאָלישע ראָלע. ייִדישע אויפֿשריפֿטן אין גאַסן און אויף געבײַדעס פֿון אָפֿיציעלע אַנשטאַלטן פֿון ביראָבידזשאַן קאָנען ניט נישט דערוואַרעמען הערצער פֿון אַנהענגער פֿון אונדזער מאַמע־לשון, וועלכע איז גאָר ניט צעבאַלעוועט בײַ הײַנטיקע צײַטן מיט אַן אָפֿיציעלן סטאַטוס וווּ עס זאָל ניט זײַן. מעמאָריאַלע טאָוולען אויף ביראָבידזשאַנער הײַזער דערמאָנען, אַז אין אָט די הײַזער האָבן געוווינט אָדער געאַרבעט ייִדישע שריפֿטשטעלער.

אָמאָל זײַנען אויף דער מאַפּע פֿונעם ראַטנפֿאַרבאַנד געווען אַ סך צענדליקער ייִדישע געאָגראַפֿישע נעמען. מע האָט זיי אַלע פֿאַרביטן אויף רוסישע און אוקראַיִנישע. ס'איז געבליבן נאָר דאָברושינע אין קרים, אינעם געוועזענעם פֿרײַדאָרפֿער ייִדישן נאַציאָנאַלן ראַיאָן. ייִדישע איבערוואַנדערער, וועלכע האָבן געגרינדעט דאָס דאָרף אין 1927, האָבן עס אָנגערופֿן לכּבֿוד דעם באַוווּסטן ייִדישן ליטעראַטור־קריטיקער און ליטעראַטור־פֿאָרשער יחזקאל דאָברושין. דער סלאַווישער קלאַנג פֿון דעם נאָמען האָט געבראַכט צו דעם, אַז דאָברושינע איז געבליבן דאָברושינע, כאָטש יחזקאל דאָברושין אַליין איז אומגעקומען אין אָנהייב 50ער יאָרן אין אַ סאָוועטישער תּפֿיסה. בלויז אויף דער מאַפּע פֿון דער ייִדישער אויטאָנאָמער געגנט בלײַבן ביז הײַנט אַזעלכע נעמען, ווי וואַלדהיים, נײַפֿעלד, ביראָפֿעלד, אַמורזעט (דאָס איז ראשי־תּבֿות פֿון די רוסישע ווערטער "די אַמורער ייִדישע לאַנדס־געזעלשאַפֿט"). די ייִדישע אויטאָנאָמע געגנט עקזיסטירט שוין 85 יאָר, און מיר ווידמענען פֿולקום איר יוביליי אָט דעם נומער פֿון "ייִדישלאַנד". די מאַטעריאַלן פֿונעם נומער זײַנען פֿאַנאַנדערגעשטעלן אַזוי, אַז ס'זאָל זיך שאַפֿן אַ מין כראָנאָלאָגיש אויסגעמאָסטן בילד פֿון דער ביראָראָבידזשאַנער געשיכטע.
לײענט װײַטער »

די פֿאָן און דער הערב פֿון דער ייִדישער אויטאָנאָמער געגנט





די פֿאָן פֿון דער ייִדישער אויטאָנאָמער געגנט איז פֿאַרהעלטנישמעסיק נײַ. מע האָט זי אָפֿיציעל אײַנגעפֿירט בלויז אין 1996. איר סימבאָליק איז די פֿאָלגנדיקע: דער ווײַסער קאָליר סימבאָליזירט ריינקייט. דער רעגן־בויגן ("קשת בענן") איז דער תּנ''כישער סימבאָל פֿון שלום, גליק און וווילזײַן. יענץ, וואָס דער רעגן־בויגן האָט זיבן קאָלירן, סימבאָליזירט, לויט דער אָפֿיציעלער דערלערונג, אויך די זיבן קנים פֿון דער אוראַלטער ייִדישער מנורה און די זיבן מיצוות פֿון בני־נוח.

דער הערב פֿון דער ייִדישער אויטאָנאָמער געגנט איז אויך אָפֿיציעל אײַנגעפֿירט געוואָרן בלויז אין 1996. אויפֿן אַקוואַמאַרין־פֿעלד, וואָס סימבאָליזירט די טײַגע, געפֿינט זיך אַ טיגער – דער מלך פֿון די חיות פֿון דער ווײַט־מיזרחדיקער טײַגע. די צוויי ווײַס־בלוי־ווײַסע פּאַסן סימבאָלירן, לויט דער אָפֿיציעלער דערקלערונג, די הויפּט־טײַכן פֿון דער ייִדישער אויטאָנאָמער געגנט – בירע און בידזשאַן, אָבער מע קאָן אין זיי דערזען אויך אַ רמז אויפֿן טלית, אַזוי ווי אויף דער פֿאָן פֿון מדינת־ישׂראל.
לײענט װײַטער »

אַ סיבה פֿאַר אַ שֹימחה



אַמאָל איז געװען
אַ געמיטלעך הויז
אין עק װעלט

אין דעם דאָזיקן הויז
האָבן געװוינט אַ טײַװל
מיט אַ חוצפּהדיקער מויז

האָט די מויז געזאָגט:
"לאָמיר זיך אָנשיכּורן
טאָג־אײַן טאָג־אויס"

װײַל די װעלט איז פֿול מיט צרות,
טרויער, שרעק און פּײַן
ס’איז אָבער אונדז נישט ביטער
כּל־זמן ס’איז פֿאַראַן י''ש

טײַװל, גיי אַ טאַנץ!
טרינקען משקה, טרינקען י''ש
טײַװל, גײ אַ טאַנץ!

טײַװל, גיי אַ טאַנץ!
אַ סיבה פֿאַר אַ שֹימחה
איז תּמיד פֿאַראַן

איז אָנגעקומען אין הויז
אַ כּלי־זמר מיט
אַ רויטער נאָז
האָט די מויז שטאַרק געלאַכט:
לאָמיר טרינקען משקה
אַ גאַנצע נאַכט
 
טײַװל, גיי אַ טאַנץ!
דער כּלי־זמר שפּילט אַ לידעלע
טײַװל, גײ אַ טאַנץ!

טײַװל, גיי אַ טאַנץ!
אַ סיבה פֿאַר אַ שֹימחה
איז תּמיד פֿאַראַן

זיבן ציגלעך
האָבן דאַן
די חבֿרותא פֿאַרבײַגעטאַנצט

האָט די מויז זײ צוגערופֿן:
"חבֿרים, קומט אַרײַן אין שטוב
און טרינקט מיט אונדז!"

טײַוול, גיי אַ טאַנץ!
אוי, חבֿרים, קומט אין קאָן
טײַװל, גײ אַ טאַנץ!

טײַװל, גיי אַ טאַנץ!
אַ סיבה פֿאַר אַ שֹימחה
איז תּמיד פֿאַראַן
פֿון: ניקאָלײַ אָלניאַנסקי

לײענט מער פּאָעזיע אינעם געדרוקטן זשורנאַל.
לײענט װײַטער »

בײַ דעם פֿינצטערן היכל


אבֿישלום פֿון שילוח איז געבוירן געוואָרן אין בני־ברק אין 1991 אין אַ חסידישער משפּחה, געלערנט זיך אין לוצערנער ישיבֿה אין שווײַץ. איצט לערנט ער קינעמאַטאָגראַפֿיע. אין חשוון תּשע''ט איז אין ירושלים דערשינען זײַן ערשטע העברעיִשע לידער־זאַמלונג "שׂובך האלה הגדולה". אָבער אבֿישלום פֿון שילוח שרײַבט לידער אויך אויף מאַמע־לשון. און דאָס איז די ערשטע פּובליקאַציע פֿון זײַנע ייִדישע לידער.

בײַ דעם פֿינצטערן היכל
זיצט דער רבי און זינגט כּיסופֿים
זײַנע אויגן – פֿאַרמאַכט, זײַן האַרץ ברענט
אונטער זײַן הייליקן ספּאָדיק אַ נשמה שרײַט
פֿון טיפֿענישן ער בעט פֿון טיפֿענישן ער בענקט
פּתחי לי, אחותי רעייתי, יונתי תמתי...
און דאָרט בײַ דער זײַט
דאָרט בײַ דעם פֿענצטער שטייט
אַ קליין ייִנגעלע מיט א גרויסן קאַפּל
זײַנע אויגן – פֿאַרחלומט, זײַן האַרץ – פֿאַרגלוסט
נאָך אַ שיינעם וווּנדלעכן פֿויגל
וואָס אין הימל פֿליט
צי ווייסט דער רבי אַז דאָס שטעטל ברענט?
צי ווייסט דאָס קליינע ייִנגעלע
אז עס וועט נאָך גאָר ווײַט אַוועקפֿליִען?
בײַ דעם פֿינצטערן היכל
זיצט דער רבי און זינגט כּיסופֿים
די זון גייט אונטער, די לעכט גייען אויס
און דאָרט בײַ דער זײַט, דאָרט בײַ דעם פֿענצטער
שטייט אַ קליין ייִנגעלע מיט אַ גרויסן פֿלאַם

פֿון: אַבֿישלום פֿון שילוח

לײענט מער פּאָעזיע פֿון דעם אָ מחבר אינעם געדרוקטן זשורנאַל.
לײענט װײַטער »

דאָס יאָר 1919 אין דער געשיכטע פֿון ייִדישער פּאָעזיע




מיט 100 יאָר צוריק, גראָד אינעם גורלדיק בלוטיקן 1919 יאָר, איז פֿאָרגעקומען אַ היפּש מערקווירדיקער אויפֿשטײַג פֿון דער מאָדערנער ייִדישער פּאָעזיע. "די ייִדישע מוזע" ווי אַ בפֿירושע דערשײַנונג, ווי שפּעט זי זאָל ניט געהאַט זיך אויסגעפּיקט, האָט שוין צו יענער צײַט פֿאַרמאָגט אַ שטיקל "סטאַזש" פֿון שיעור ניט דרײַ יאָרצענדלינגער. וווּ, ווען און ווי־אַזוי האָט זי זיך גענומען אויספֿורעמען איז אַ טעמע פֿאַר זיך. אָן דעם לכתּחילהדיקן פּאָעטישן אויפֿשוווּנג פֿון די פֿריִערדיקע יאָרן, וואָלט "די ייִדישע מוזע" ניט אויפֿגעריכט געוואָרן, אָבער גראָד אין 1919, אי דאָס אויף ביידע זײַטן פֿון דעם אַטלאַנטיק, דערשײַנען אַ ריי ווערק און פּובליקאַציעס וואָס צייכענען אָן אַן איכותדיק נײַעם שטאַפּל אין דער דינאַמישער אַנטוויקלונג פֿון אונדזער פּאָעזיע.

קודם־כּל, עס דערשײַנט מעגלעך די ערשטע מאָנאָגראַפֿיע איבער ייִדישער פּאָעזיע, וואָס גיט זיך אָפּ מיט איר סטרוקטור און טעמאַטיק, מיט איר עסטעטישן מהות און געזעלשאַפֿטלעכן תּכלית. דאָס איז דאָס בוך "אין דער וועלט פֿון געזאַנגען (אַ בוך וועגן פּאָעזיע און פּאָעטן)" וואָס משה אָלגין גיט אַרויס אין 1919 אין ניו־יאָרק. קאָן זײַן, אַז אַ ריי באַהאַנדלונגען זײַנע זאָלן הײַנט עמיצן אויסזען עטוואָס פֿאַרעלטערט, "פּרימיטיוו", צי "פּאָליטיש אַנגאַזשירט", און דאָך טאָר מען ניט אַוועקמאַכן מיט דער האַנט די וויכטיקייט פֿון אָט־דעם פּיאָנערישן אויפֿטו. דאָס באַהאַנדלען די עצם מעגלעכקייט פֿון פּאָעזיע אויף ייִדיש (משטיינס געזאָגט: "אויף זשאַרגאָן") קען מען געפֿינען נאָך מיט 30 יאָר פֿריִער, אין י. י. לערנערס אַרטיקל פֿון 1889 ("די ייִדישע מוזע", אינעם צווייטן באַנד פֿון ספּעקטאָרס "הויז־פֿרײַנד"). אָבער לערנערס באַווײַזן אַז ייִדיש איז אַ לשון וואָס איז גענוג ראַפֿינירט צו זײַן "פּאָעזיע־פֿעיִק", קומען גראָד פֿון דער ייִדישער "פֿאָלקס־פּאָעזיע", היינו פֿון די אויסגעקליבענע טעקסטן פֿון ייִדישע פֿאָלקסלידער. דאַקעגן זשע אָלגינס מאָנאָגראַפֿיע פֿאַרמאָגט שוין אַ גאַנץ נישקשהדיקן מאַטעריאַל סײַ וואָס שייך פּאָעזיע גופֿא, סײַ בנוגע אַ ריי אינדיווידועלע פּאָעטן. אויך זײַן פֿאָרמאַט און פֿאַרנעם – אַ בוך איבער פּאָעזיע בפֿועל און ניט אַ פּאָלעמיש אַרטיקל איבער ייִדישער דיכטונג בכּוח – שטעלט מיט זיך פֿאָר אַ פּרינציפּיעל נײַעם שטאַפּל אין דער געזעלשאַפֿטלעך אינטעלעקטועלער אויפֿפֿאַסונג פֿון ייִדישער פּאָעזיע. [...]


לײענט דעם גאַנצן אַרטיקל אינעם געדרוקטן זשורנאַל.

לײענט װײַטער »

פֿון דער רעדאַקציע #4



מיר האָבן באַשלאָסן ווידמענען דעם 4טן נומער פֿון "ייִדישלאַנד" פֿולקום דער הײַנטצײַטיקער ייִדישער דיכטונג. פֿאַרוואָס? ווײַל מיר האָבן זי זייער ליב. דרײַ מיטגלידער פֿון אונדזער רעדאַקציע אַליין שרײַבן לידער אויף ייִדיש און דער פֿערטער פֿאַרנעמט זיך שוין ניט ווייניק יאָרן מיט איבערזעצונגען פֿון דער ייִדישער דיכטונג אין רוסיש. עס זײַנען דאָ אַזעלכע, וואָס באַמיִען זיך טענהן, אַז די ייִדישע ליטעראַטור בכלל און די ייִדישע דיכטונג בפֿרט זײַנען שוין טויט. זאָלן זיי טענהן געזונטערהייט. אין 2017 איז מיט אַ באַטייליקונג פֿון די אַלע פֿיר מיטגלידער פֿון אונדזער רעדאַקציע דערשינען די אַנטאָלאָגיע "רינג. ייִדישע פּאָעזיע. דער נאָכן־חורבן־דור", אין וועלכע ס'זײַנען אַרײַן לידער פֿון 20 ייִדישע פּאָעטן געבוירענע זינט 1946. די צאָל דיכטער, וועלכע נעמען אַן אָנטייל אין אָט דעם נומער איז ווייניקער, נאָר אַ מנין האָבן מיר זיכער. ס'איז באַזונדערס אָנגענעם, אַז אין דעם מנין האָט זיך באַוויזן אַ נײַ פּנים – דער 28-יעריקער אבֿישלום פֿון שילוח. ער האָט שוין באַוויזן אַרויסצוגעבן אַ העברעיִשע לידער־זאַמלונג, נאָר ייִדיש איז זײַן מאַמע־לשון און ער שרײַבט לידער אויך אויף ייִדיש. איז ברוך־הבא. די גאָלדענע קייט ווערט פֿאָרגעזעצט.

דאָס געזאָגטע שאַפֿט ניט אוודאי אָפּ דעם פֿאַקט, וואָס די צאָל לייענער פֿון דער הײַנטצײַטיקער ייִדישער דיכטונג איז קליין. די פֿאָרמולירטע מיט אַן אָנדערהאַלבן יאָרהונדערט צוריק דורך יהודה־לייב גאָרדאָנען קלאָץ־קשיא "לְמִי אֲנִי עָמֵל?" – "פֿאַר וועמען האָרעווע איך?" איז דעמאָלט געווען אַקטועל פֿאַר דער העברעיִשער דיכטונג און איצט – דווקא פֿאַר דער ייִדישער. אָבער אַזוי ווי יל''ג האָט זיך ניט מייאש געווען דעמאָלט און ממשיך געווען שאַפֿן העברעיִשע לידער, ווײַל, ווי ער האָט געשריבן, "עוֹד בַּת הַשּׁירָה אֵלַי מִתְגַּנֶּבֶת,/ עוֹד לִבִּי הוֹגֶה וִימִינִי כּוֹתֶבֶת –/כּוֹתֶבֶת שִׁירִים וּבְשָׂפָה נִשְׁכַּחַת", אַזוי זײַנען אויך מיר זיך ניט מייאש איצט און זײַנען ממשיך שאַפֿן לידער אויף ייִדיש, אויף דער הײַנטצײַטיקער "פֿאַרגעסענער שפּראַך".

מיט דער טעמע פֿון דער הײַנטצײַטיקער ייִדישער דיכטונג זײַנען אַזוי אָדער אַנדערש פֿאַרבונדן אויך אַנדערע מאַטעריאַלן פֿון אָט דעם נומער: לידער פֿונעם עזבֿון פֿון אליהו טאָקער (1934 – 2010), רעצענזיעס אויף נײַע אוקראַיִנישע איבערזעצונגען פֿון דער ייִדישער פּאָעזיע און פֿאָרשערישע אַרטיקלען.
לײענט װײַטער »

פֿון דער רעדאַקציע #3




ווי באַוווּסט, האָט מען אונדזער לשון גערופֿן אַ מאָל "עבֿרי־טײַטש" אָדער פּשוט "טײַטש". אויף
אַזאַ אופֿן איז די איבערזעצונג־קונסט אין דער טבֿע פֿון י ידיש. פֿר יער פֿון אַלץ פֿון לשון־קודש, –
אַזוי ווי אין חדר פֿלעגט מען לערנען חומש: בראשית אין אָנהייב, ברא האָט באַשאַפֿן... די – –
י ידישע איבערטײַטשונג פֿון לשון־קודש איז בדרך־כּלל געווען אַ ביסל פֿאַרברייטערט, ווי מע
זאָגט, פֿאַרטײַטשט און פֿאַרבעסערט. דערמאָנט זיך כאָטשבי ווי עס הייבט זיך אָן שלום־עליכמס
"דער פֿאַרכּישופֿטער שנײַדער": "איש היה בזלאָדיובֿקי אַ מענטש איז געווען אין זלאָדייעווקע, –
אַ שטעטל, וואָס ליגט אין דער סבֿיבֿה פֿון מאַזעפּעווקע, נישט ווײַט פֿון כאַפּלאַפּאָוויטש און
קאָזאָדויעווקע, צווישן יאַמפּעלי און צווישן סטרישטש, פּונקט אויף דעם וועג, וואָס מע פֿאָרט פֿון
פּישי־יאַבעדע דורך פּעטשי־כוואָסט קיין טעטרעוועץ און פֿון דאָרטן קיין יעהופּעץ". אַן ערך אויפֿן
זעלבן אופֿן איז אינעם 16 טן יאָרהונדערט געבוירן געוואָרן ר' יעקבֿ אשכּנזיס באַרימטער ספֿר
"צאינה וראינה". אָבער אויך די שעפֿער פֿון דער אַלט־י ידישער ליטעראַטור פֿלעגן איבערטײַטשן
ניט בלויז פֿון לשון־קודש, נאָר אויך פֿון גוי יש. נעמט, צום בײַשפּיל, אליהו בחורס "בבֿא־בוך",
וואָס איז אַ פֿאַרי ידישטער טײַטש פֿון איטאַליעניש.
מעשׂה אָבֿות סימן לבנים. האָבן מיר באַשלאָסן ווידמען דעם דריטן נומער פֿון "י ידישלאַנד" –
דווקא איבערזעצונגען אין י ידיש פֿון פֿאַרשיידענע גוי ישע שפּראַכן רוסיש, ענגליש, פֿראַנצויזיש, –
שוועדיש, אוקראַ יניש, יאַפּאַניש, פּױליש. דער אַלגעמיינער אידיי פֿון דעם אָ נומער אַנטשפּרעכט
איציק מאַנגערס ווייניק באַוווּסטע, נאָר גלענצנדע ליטעראַרישע מיסטיפֿיקאַציע "פֿעלקער זינגען",
וואָס אַן אויסצוג פֿון איר האָבן מיר דאָ געבראַכט, ווי אויך אַן אינטערוויו מיטן רוסיש־י ידישן
אויטאָר און זינגער פּסוי קאָראָלענקאָ.
די איצטיקע י ידיש־לייענער זײַנען צעזייט און צעשפּרייט איבער לענדער און קאָנטינענטן. יעדער
איינער קען "זײַן" גוי יש. מיט ליטעראַטורן אויף אַנדערע גוי ישע שפּראַכן איז ער אָדער זי ניט
אַלע מאָל גענוג באַקאַנט. דעריבער האָפֿן מיר, אַז יעדערער וועט דאָ קענען גע פינען אין דעם אָ
באַנד עפּעס נײַס פֿאַר זיך.
דער ת וכן פֿ ונעם איצטיקן נומער ווערט אויסגעשטעלט לויט די נעמען פֿ ון די איבערזעצער
)אַ לפֿ אבעטיש(. לית מאן ד פ ליג ווי וויכטיק, אָ פט שעפֿ עריש דערפֿ ינדעריש, איז דעם איבערזעצערס
אַ רבעט, אבער די נעמען פֿ ון די איבערזעצער גופֿ א פֿ אַ רבלײַבן אָ פֿט אין ש אטן. די
מלאכת־האיבערזעצונג אויף יידיש הײַנט־צו־ט אג איז שיער ניט א טאָ פ לטער אוי פטו. נ אך די נײַע
איבערזעצונגען קומען געקליבענע מוסטערן פֿ ון אונדזערע פֿ אָ רגייערס רײַכער איבערזעצונג
ירושה.
לײענט װײַטער »

קופֿערט



אַ דערצײלונג פֿון דאַניִיִל כאַרמס (1905-1942). פֿון רוסיש: װעלװל טשערנין. פּובליקירט אין ייִדישלאַנד נומ' 3.

לײענט װײַטער »